Verheven boven alles

Het zal geen makkelijke klus zijn geweest: een tentoonstelling maken met zo’n 500 schilderijen, tekeningen en architectonische constructies van Kazimir Malevich en zijn tijdgenoten, om een reëel beeld te geven van leven en werk van deze bevlogen Suprematist. ‘Als je een Malevich wilt lenen kom je er niet vanaf met één briefje en één telefoontje’, constateert ook Bart Rutten, conservator van het Stedelijk Museum Amsterdam, die de tentoonstelling met Geurt Imanse samen stelde.

zelfportret

Kazimir Malevich, ‘Suprematist Composition (with eight red rectangles)’, 1915, Oil on Canvas,62,5 x 51,5 x 4,5 Collection SMA

Maar het Stedelijk is, wat Malevich betreft, een speciaal geval. In 1923 was er voor het eerst buiten Rusland werk te zien van de radicale Rus. En daarbij is de eigen verzameling de grootste buiten zijn thuisland. Te danken aan Malevich zelf, die in 1927 naar Berlijn afreisde met als doel het Westen te overtuigen van zijn nieuwe geloof: de suprematistische levensvisie. Hij keerde er nooit meer terug, waardoor een groot deel uiteindelijk in de collectie van het Stedelijk terecht kwam.

Veel buitenlandse musea zijn uiteindelijk toch overstag gegaan en hebben hun juweeltjes aan het museum toevertrouwd. Collecties uit New York, Moskou en Thessaloniki, maar ook enkele schilderijen van musea in kleinere Russische steden als Samara en Jekaterinenburg werden getransporteerd. De privé verzamelingen van literatuurwetenschapper Nikolai Ivanovich Khardziev (veel potlood tekeningen op papier, sinds 1993 in bruikleen bij het Stedelijk), en de Griek George Costakis (collectie Museum of Contemporaray art Thesaloniki), die naast Malevich ook aandacht hadden voor de Russischje avant-garde, spelen een sleutelrol. Vandaar dat twee aparte zalen specifiek zijn gewijd aan het werk van tijdgenoten. Alleen al om deze reden is dit overzicht indrukwekkend: om het geduld, de zorgvuldigheid en precisie waarmee het is samengesteld.

De tentoonstelling kan, nee móet zelfs chronologisch worden bekeken. Een andere manier laat het parcours met de dertien genummerde themazalen nauwelijks toe. De Suprematistische schilderijen, gevuld met zwevende vierkantjes, cirkels en zwarte en witte kruizen die het eindstation markeren voor Malevich’ onderzoek -noem het een levensopvatting- waren er immers niet van de ene op de andere dag. Daar zijn jaren overheen gegaan. Bovendien ligt er een uitgebreide kunstfilosofische theorie aan ten grondslag waar we zeker niet te lichtvoetig over moeten doen. Het wordt mooi omschreven in de prachtige catalogus: het fanatisme, en de -naar het absurde neigende- bevlogenheid waarmee men de ongrijpbare wereld probeerde te vatten. Niet meer van deze tijd eigenlijk.

We beginnen bij het vroege werk, wat al meteen een nuance schept in het heldenepos van de Rus die in1878 werd geboren in Kiev. In het begin waaide hij namelijk vooral met iedere wind mee die uit Parijs kwam: Impressionisme, Kubisme, Pointillisme, hij kopieerde het allemaal even guitig. Toen al schreef hij dat de essentie van de schilderkunst zich vooral uitte in de textuur van de verf. In Monet’s ‘De kathedraal van Rouen’ bij voorbeeld was het vooral het schilderkunstige wat groeide op de muren van de kathedraal wat de voorstelling voor hem de moeite waard maakte.

Een onderzoek naar de essentie, die altijd verdrongen wordt door het onderwerp. Wat dat betreft gaat Malevich steeds verder en verder. In de schilderijen ‘De maaier’ en ‘De houthakker’, beiden uit 1912, is al heel duidelijk de eerste vereenvoudiging van lichaamsdelen zichtbaar, slechts opgebouwd uit een paar cilindervormige delen, gezichten idem dito. Hij lijkt steeds meer aandacht te krijgen voor onderbewuste kennis en denkstructuren die creatiever en intuïtiever zijn dan de ratio. Aleksei Kruchenyk, bevriend dichter en theoreticus, brengt het onder in een onbegrijpelijke taal: ‘Zaum’. Ook het libretto van de futuristische opera ‘Overwinning op de zon’, waarin de zon, het symbool van de ratio, wordt verslagen door futuristische krachtpatsers, is geschreven in dit ‘Zaum’. Malevich ontwierp de kostuums en het decors, met herkenbare fragmenten als een zon, maar ook veel vage, betekenisloze vlakken. Later terugblikkend bleek het zijn eerste stap richting de abstracte schilderijen waar hij anderhalf jaar later aan begon te werken.

De term Suprematisme luistert zeer nauw en moet zeker niet verward worden met het Constructivisme, wat vooral praktisch was, gericht op een nieuwe, socialistische samenleving. Suptrematisme is verheven boven het maatschappelijke: kleuren en vormen spreken een eigen taal, drukken uit dat alles in beweging is. In zijn schilderijen uitte dit zich vooral in composities van geometrische vormen, met als kopstuk het beroemde ‘Zwart Vierkant’ uit 1915. En de Architectons, schetsen en gipsen modellen van ruimtelijke constructies, zonder concrete functie. Malevich wilde ze nog wel eens aanduiden als ‘Planits’: toekomstige behuizing voor aardbewoners, bedoeld om als enorme ruimteschepen vrij door de kosmos te bewegen. Hij zag zichzelf immers niet als vormgever of illustratior van het nu, meer als de schepper van de toekomst. Malevich was dan ook een populaire docent aan de kunstacademie, waar zijn nieuwe visie veel gehoor kreeg bij zijn studenten. Ook deze kant van zijn kunstenaarspraktijk wordt op een overzichtelijke, toegankelijke manier getoond op de tentoonstelling, waar eigenlijk niets, maar dan echt helemaal niets op aan te merken valt.

 

Deze recensie is verschenen in <H>ART.

 

‘Kazimir Malevich en de Russische Avant-Garde’
19 oktober 2013 t/m 2 februari 2014

Stedelijk Museum Amsterdam
Museumplein 10,
Amsterdam

Openingstijden
Dagelijks: 10:00 – 18:00 uur
Donderdag: 10:00 – 22:00 uur

www.stedelijk.nl

Leave a Reply

Your email address will not be published.

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>