Een nieuwe draai aan het verhaal

Eindelijk is het dan zover. Het Stedelijk Museum in Amsterdam is -na zeven jaar- weer open. Tijdelijk, dat wel. Onder druk van wethouder van cultuur Carolien Gehrels is het museum vijf maanden geopend. Anders zou het toch echt te gortig worden met de steeds maar uitgestelde heropening van het gerenoveerde gebouw wat, ondanks de frustratie van velen, al sinds 2003 gesloten is voor publiek.

Lucia Nimcova, 'Milkmaids', 2007

Terwijl er nog druk gewerkt wordt aan de nieuwe vleugel zijn in de oudbouw twee grote tentoonstellingen te zien. ‘Taking Place’ vestigt de aandacht op de staat van het gebouw op dit moment, met werken die dit gegeven benadrukken. Het grootste deel van de begane grond is besteedt aan ‘Monumentalisme – Geschiedenis en nationale identiteit in hedendaagse kunst. Voorstellen voor Gemeentelijke Kunstaankopen 2010.’

‘Voor de tentoonstelling ‘Voorstellen tot Gemeentelijke Kunstaankopen 2010’ zoekt het Stedelijk Museum Amsterdam kunstenaars die in hun werk reflecteren op het idee van nationale geschiedenis, dit problematiseren, dan wel verbanden leggen met andere geschiedenissen, of die eigenzinnige zienswijzen op historische canons voor het voetlicht brengen en dat met zeker esthetisch vernuft.’ Zo stond het vermeld in de officiële oproep aan de kunstenaars die november vorig jaar verscheen. Dit keer werd Jelle Bouwhuis, hoofd van het Stedelijk Museum Bureau Amsterdam gevraagd om de tentoonstelling te cureren en samen met de jury een selectie te maken uit de enorme berg inzendingen, 359 om precies te zijn. Na de lange absentie van het museum waren de verwachtingen uiteraard hoog gespannen. Ook vanwege de aanstelling van de Amerikaanse Ann Goldstein -voorheen werkzaam als curator van het Museum of Contemporary Art in Los Angeles- die pas begin dit jaar begon als nieuwe directrice van het museum.

Dat de negentien geselecteerde kunstenaars de opdracht goed begrepen hebben mag zeker gezegd worden. Hun reflectie op geschiedenis en nationale identiteit is zo nu en dan zelfs zeldzaam eigenzinnig. In de vermakelijke video van Lucia Nimcova (Humené, Slowakije, 1977) ‘Milkmaids’ (2007) zien we hoe Tsjechische bejaarden gymnastiekoefeningen en dansjes doen voor de camera die ze nog kennen uit het communistische ‘vroeger’ (FOTO). Ondanks de pure troosteloosheid van hun omgeving  hebben ze de grootste lol. De video ‘Myths & Legends Room: The Mount of forgetfullness’ (2010) van Hala Elkoussy (Kaïro, Egypthe, 1974) is geïnspireerd op de eeuwenoude traditie van verhalen vertellen, aan de hand van muzikale begeleiding. Een traditie die ook in het westen een lange geschiedenis kent. Op theatrale manier worden historische herinneringen opgehaald die voor bewoners van de Egyptische stad Kaïro bekend in de oren zullen klinken. Een van de verhalen gaat over een vrouw die toegeeft geen verdriet te hebben gevoeld toen president Gamal Abdel Nasser overleed, gezien het feit dat hij haar man zeven jaar had opgesloten. De titel verwijst naar de Mokattam, een schijnbaar heilig verklaarde heuvel waarvan de hoofdrolspeler neerkijkt op het hedendaagse Kaïro en besluit de uitstervende verhalen rond de stad nieuw leven in te blazen.

De video ‘A Declaration’ (2006) van Yael Bartana (Kfar Vehezkel, Israel, 1970) gaat vooral over de utopische, ideologische manipulatie waarmee een nationale identiteit in stand wordt gehouden. In haar kritische werk richt ze zich vaak op de ceremonies en openbare riten die de collectieve identiteit van haar geboorteland keer op keer moeten bevestigen. De video is opgenomen bij de kust van Tel Aviv. Op de onzichtbare grens met Jaffa. In nostalgische -ogenschijnlijk video 8- beelden zien we een man met een krakkemikkig bootje naar een rots van Andromeda varen waarop de Israëlische vlag heldhaftig wappert. De vlag wordt door hem vervangen door een grote olijfboom die hij met veel moeite het eiland op krijgt. De rots is een mythische plek waar Andromeda werd geofferd om haar land te redden, waarvandaan bovendien veel Palestijnen in 1984 zijn gevlucht.

Duidelijk wordt vooral dat veel kunstenaars vandaag de dag niet meer gebruik maken van clichématige nationale symboliek, maar zoeken naar een meer algemene, universele vorm van identiteit, die anno 2010 klaarblijkelijk verder reikt dan de beperkende grenzen van hun land.

 

Deze recensie is verschenen in <H>ART, #71. 30-09-10, blz. 21