Indringende afstandelijkheid

Museum De Pont in Tilburg heeft een nieuw werk aangekocht van de Britse kunstenaar Steve McQueen (Londen 1969). Gravesend/Unexploded werd twee jaar geleden al getoond in het Italiaanse paviljoen tijdens de 52ste Biennale van Venetië, waar McQueen dit jaar wederom van de partij was voor de Britten. De twee films worden komende drie maanden in de projectzaal van het museum getoond.

'Gravesend' 2007 (video still)

Maar weinigen onder ons zijn zich ervan bewust dat de gruwelen die al jaren plaatsvinden in het Afrikaanse Congo een indirect verband hebben met ons vertrouwde mobieltje of laptop. In het oosten van Congo  is namelijk coltan te vinden, een kostbare metaal wat gebruikt wordt in elektronische apparatuur. Zoals wel vaker gebeurt met kostbare grondstoffen leidt de strijd om het mineraal, mede door de prijsstijging, tot hevige conflicten en corruptie in het land.

In het 17 minuten Gravesand is geen enkel spoor te bekennen van deze wantoestanden, noch van zichtbare milieuverontreiniging. We volgen het productieproces in een laboratorium, gevuld met voorgeprogrammeerde apparaten die als robots hun plicht lijken te vervullen. We zien we de schaduw van een arbeider, werkend in een van de rivieren. Of close ups van koperkleurige aarde waarin gewroet wordt. Opvallend is de aanwezigheid van het geluid: van machines, knarsende metalen, of scheppen die door de aarde heen gehaald worden. Het langste fragment in de film is een shot van een rivier met een langzaam ondergaande zon (foto). Het persbericht biedt meer uitleg: Gravesend is de plaats aan de monding van de Theems, waar Marlow, de hoofdfiguur uit Joseph Conrads ‘Heart of Darkness’ (1902), zijn verhaal vertelt over zijn missie in koloniaal Afrika en de duistere kanten van de menselijke natuur. “The air was dark above Gravesend, and farther back still seemed condensed into a mournful gloom, brooding motionless over the biggest, and the greatest, town on earth.”

In een andere zaal wordt Unexploded getoond; een opname van 54 seconden verstilde beelden van gebombardeerde gebouwen en ruimtes waar al het leven uit lijkt te zijn verdwenen. McQueen maakte de opnamen in 2003 in Basra, tijdens zijn verblijf in Irak als officiële ‘war artist’, als zodanig aangesteld door het Britse Imperial War Museum. In deze periode maakte hij ook het werk Queen and Country. In samenwerking met de families van 155 gesneuvelde Britse soldaten in Irak bedrukte hij postzegels met foto’s van deze jongens. Drie jaar lang is de kunstenaar bezig geweest de foto’s op de officiële Britse postzegel gedrukt te krijgen, helaas zonder resultaat.

Het is zeker niet de eerste keer dat de in Nederland wonende kunstenaar kiest voor een sociaal, maatschappelijk thema. Hunger, zijn speelfilmdebuut wat vorig jaar in Cannes met de Camera d’Or werd bekroond, is een document van het leven in de Maze gevangenis en de gebeurtenissen rond de hongerstaking van IRA gevangenen. McQueen wild