Het sublieme in hedendaagse versie

‘Mehr licht!’, dat waren de beroemde laatste woorden die Goethe op 82-jarige leeftijd op zijn sterfbed prevelde. Het is ook de titel van een nieuwe tentoonstelling in Museum De Fundatie in Zwolle, over ‘het sublieme’ in de hedendaagse kunst, samengesteld door kunstrecensent en schrijver Hans Den Hartog Jager.

Guido van der Werve, Portrait of the Artist as a Mountaineer,  Aconcagua 2011, Digital C-print 61x46 cm. Courtesy: Galerie Juliètte Jongma, Amsterdam

Guido van der Werve, Portrait of the Artist as a Mountaineer, Aconcagua 2011, Digital C-print 61x46 cm. Courtesy: Galerie Juliètte Jongma, Amsterdam

Toen Den Hartog Jager tijdens een bezoekje aan Museum De Fundatie zijn oog liet vallen op een schilderij van William Turner -een romantisch zeegezicht, compleet met klotsende golven en weelderige wolkenpartijen- was hij om. Samen met zijn nieuwe boek ‘Het Sublieme’ vormt het schilderij dan ook het beginpunt van deze tentoonstelling. Den Hartog Jager doet verslag van de manier waarop dit overweldigende gevoel -noem het ‘subliem’- vandaag de dag nog steeds opduikt in het werk van hedendaagse kunstenaars. Zo stelt hij dat eigenlijk sinds de intrede van de conceptuele kunst er geen aandacht meer is geweest voor dit eeuwenoude begrip.

Eigenlijk is dat een tegenstrijdige stelling. Neem bijvoorbeeld abstract expressionist Barnett Newman, die met zijn egale kleurvlakken die waren gescheiden door verticale lijnen -door hemzelf consequent ‘zips’ genoemd- wel degelijk heeft gepoogd het ‘sublieme’ in zijn werk over te brengen. Hij schreef er zelfs boeken over, waaronder het invloedrijke ‘The sublime is now’ uit 1948. Hierin heeft Newman zijn roeping verwoord om juist het onzichtbare, het onbepaalde in deze wereld, het hier en nu, in zijn abstracte kleurvlakken te tonen. Ook schilders als Mondriaan, door zijn sterke nadruk op het zuivere subject, verhief het witte vlak en de rechte hoek tot een paradijs van het sublieme: het absolute van perfecte ervaringen.

Dat even terzijde. Het sublieme kan uiteraard niet subliem zijn zonder de schaduwkant- zo stelt Den Hartog Jager. Het verliezen van jezelf, om de ultieme schoonheid te kunnen ervaren. Het ware ‘sublieme’ kan in feite dus nooit echt bereikt worden. Het gaat meer om de poging er dichter bij te komen. Dat kan ver gaan, heel ver. Neem nou Bas Jan Ader, die in het kader van zijn werk ‘In search of the Miraculous’, in een bootje over de Atlantische Oceaan ging varen en nooit meer terugkeerde.

Maar het kan ook subtieler, minder radicaal. Zo dartelen in het videowerk ‘Bambi’(2003) van de Poolse Miroslaw Balka schattige hertjes rond op het terrein van het voormalige concentratiekamp Auschwitz. Of een schijnbaar onschuldige foto van de zee van Gert Jan Kocken, die uiteindelijk toch niet zo heel perfect blijkt. Op deze plek heeft in 1987 het vreselijke schipongeluk plaatsgevonden van de Harald Enterprise, waarbij 192 mensen de dood vonden.

Guido van der Werve is een van de weinigen in de tentoonstelling die een ander, meer relativerend geluid laat horen. Hij constateert dat een foto die hij maakte op de top van het Aconcagua gebergte eigenlijk niet zo heel veel verschilt van de blauwe lucht in Nederland. Van dezelfde kunstenaar is ook het veelgeprezen ‘Nummer Acht (Everything is going to be allright)’ uit 2007 te zien. De video waarin een nietig personage op de ijszee vlak voor een gigantische ijsbreker uit loopt mag in een tentoonstelling als deze eigenlijk niet ontbreken, maar echt verassend, nou nee.

Als puntje bij paaltje komt blijkt het best lastig om precies te definiëren wat dit ‘sublieme’ gevoel nou daadwerkelijk inhoudt. Het aantal kabbelende beekjes en zonsondergangen ligt dramatisch hoog. Daarbij had de keuze voor meer abstract werk een interessantere tegenhanger kunnen zijn. Zoveel werken bij elkaar, die allen één subliem gevoel zouden verbeelden, daar is eigenlijk weinig subliems aan. Dat is eigenlijk gewoon een beetje saai.

 

Deze recensie is verschenen in <H>ART, #88, blz. 13

 

Leave a Reply

Your email address will not be published.

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>